autopresentasiono didakta de la helpoplanlinguo denominata komo ikuso.
(segon la dialekto ikusa denominata komo ikuso neutra).
indekso.
uno (1). eske kualo esan la ikuso?
duo (2): pronunciasiono, ortografio ei alfabeto.
trio (3): gramatiko, morfologio ei sintakso.
kuatro (4): vokabularo.
cinko (5): sociolinguistiko.
seiso (6): apendico kon vokabularo de las parolos plus dificilas en la teksto anteriora.
septo(7): listos de vokabularo.
okto (8): noto finala.
uno (1). eske kualo esan la ikuso?
la ikuso esan una linguo helpanta planata. la ikuso esan una euroklono; kuesto signifan ke, dentro las linguos helpantas planatas, eto esan una linguo euroklona, komo las linguos helpantas planatas plus seriosas ei usatas: interlinguaiko (Interlingua), novialo, esperantiko (Esperanto), ido, ulango, europanto, okcidentaliko (Occidental), ecetera. la euroklono esan la modelo klasika ei preferabla para una linguo helpanta planata realamente praktika.
komo helpoplanlinguo euroklona, la ikuso desiran sibian esar fleksabla ei facilamente modifikabla fa las usantos, sin dogmismo ni kontrolo rijida fa la akademios ou las eruditos.
la ikuso esan solamente una linguo, sin idealo, etiko ou ideologio. hau la telefono, la aviono, la interneto, la automovilo, ecetera, esan solamente medios de komunikasiono ou transportasiono. la automovilo non esan demokrata ni antidemokrata; la interneto non esan islamista ni ateista; similamente, la ikuso solamente esan una medio facila de komunikasiono internaciona. ligar la ikuso kon una relijiono, etiko, politiko, estetiko, idealo ou ideologio partikulara kausun la destruasiono de la absoluta neutreso kualo esan konpletamente fundamenta para la efikeso de una istrumento komoda de komunikasiono internaciona.
la nomo de la linguo esan prendata fa la euskiko, la linguo euska ou vaska; en la euskiko, la parolo "ikusi" signifan "visionar", ei komo metaforo de "visiono komunikativa" ono prendin la mesma radiko una poko modifikata para la nomo de kuesta linguo helpanta planata. ma, dentro la helpoplanlinguo mesma, la nomo "ikuso" non tenan relaciono kon visionar (verbo) ni kon visiono (substantivo), sino solamente kon la helpoplanlinguo aki autopresentata. en la ikuso, la parolo "ikuso" ei la parolo "visionar" non esan sinonimos; la parolo "ikuso" non suferan la tipa anbigueso de la parolo "esperanto" en la planlinguo esperantiko (Esperanto), inter una uomo kualo esperan (esperanto) ei la planlinguo kreata fa isula samenhofo (Esperanto). inoltre, la nomo "ikuso" esan kurta ei facilamente pronunciabla, donke ideala para nomar frekuentamente kuesta helpoplanlinguo.
altras sinonimos de kuesta linguo esan: tino, tiniko, mesoformo ei fasilinguo.
esan sibian fundamenta la principo de la autopresentasiono ei la autosuficanteso. se, komo la volapuko (Volapük) una helpoplanlinguo esan tanto oskura internacionamente kuanto para necesar non evitablamente una introduciono via linguos teritorias, kuesa helpoplanlinguo non tenan radikos en la kulturo internaciona ei donke eto esan una joko esterila de eruditos; ma la ikuso non esan para eruditos, sino para la populo en jeneralo; esencamente, para las individuos kios non tenan kapacito mater estudar durante longas anos una linguo teritoria estranjera tre parolata ma tre dificila para itos, komo la angliko, (English), la kastiliko ou espaniko (castellano, español), la arabiko, la rusiko, la ciniko, la alemaniko (Deutsch), la japoniko, la hindiko, la malajindonesiko (bahasa Malasia, bahasa Indonesia), la kecuiko (kechua), ecetera.
donke, dentro kuesta eksponasiono de la ikuso, ono fagon una autopresentasiono progresiva de kuesta helpoplanlinguo, via la helpoplanlinguo mesma, sin frasos konpletas mater linguos teritorias; ono solamente citon mater linguos teritorias pe alkunas aspektos esplikativas okasionas. la ikuso, komo helpoplanlinguo autosuficanta, sufican para eksponar la propra ikuso. hau desde la autopresentasiono progresiva de la ikuso, evidentamente ono posiblan ei diritan kostruar presentasionos de la ikuso via linguos teritorias; ma una autopresentasiono progresiva esan afero fundamenta; tala autopresentasiono esan, simultaneamente, una sintomo suprema de serioseso ei una manifestasiono de la facileso internaciona mater kuesta linguo helpanta planata, la ikuso.
pre komencar, ono devun nuancar ke la ikuso, komo la linukso, tenan numerojas dialektos, jeneralamente otur similas principos fonetikas, ortografias, morfosintaksas ei sociolinguistikas, ma kon inportantas variasionos de vokabularo. aki, ono deskribon fundamentamente la ikuso neutra. kuesta dialekto ou variasiono de la ikuso presentan una klara predomineso de la vokabularo europokcidenta (anke non de modo esklusiva), una morfosintakso analisa ma kon alkunar rasgo sintesa (la pluralo de las ajetivos, verbos ei adverbos esan una bona eksenplo de rasgo sintesa), una forta monomorfismo de kada radiko semantika, una ortografio radikamente fonetika (en la praktiko: sin digrafos, sin difonos ei sin obligeso mater usar letros majuskulas) ei, en franka kontrasto kon euroklonos komo la linguo franka nova, unas formos semantikas sinplas konsiderablamente plus longas kuanto en la longeso media de las altras euroklonos, primando la rekonocimento efektiva de las radikos semantikas super la rapideso de las parolos ei frasos.
duo (2): pronunciasiono, ortografio ei alfabeto.
la ortografio de la ikuso neutra esan konpletamente fonetika, sin escepcionos. la ikuso esan una euroklono ei donke eto usan la alfabeto latina, ma ono devan nuancar ke dentro la ikuso non eksistan difonos komo "x" (ks), digrafos komo "sh" ou "ch" dentro la angliko ou dentro la ido, signos especialas komo "¿", "Á" ou "ñ" dentro la espaniko, letros mutas ou kon pronunciasiono variabla, ecetera. la ortografio esan konpletamente fonetika, non solamente en la teorio sino inoltre en la praktiko. por kueso las letros majuskulas non esan obligantas, ei ono diritan eskribar senpre via letros minuskulas.
la alfabeto esan la alfabeto latina klasika, kon tantas letros kuantas fonemos. donke, eksistan dudecoseisas (26) letros ei sibian dudecoseisas (26) fonemos.
la alfabeto, donke, esan:
a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z.
evidentamente, las letros de kuesta alfabeto tenan las valoros fonetikas tipas de la alfabeto latina klasika, ei donke la majoreso de kuestas letros non necesan komentaro. ono deskribon menan la pronunciasiono de las letros de la ikuso.
a: sin komentaro.
b: sin komentaro.
c: konsonanto dentosibilanta afrikata, komo la digrafo "ch" en la espaniko ou en la angliko. ono diritan inoltre pronuncar kuesta letro komo una fusiono (ba una sola fonemo) de las grupos "ts", "tz", "ds" ou "dz".
d: sin komentaro.
e: sin komentaro.
f: sin komentaro.
g: la valoro fonetika de kuesta letro en ikuso esan senpre la valoro tipa de kuesta letro en la silabo "ga". la kanbio de posiciono ou la naturo de las altras letros proksimas ba kuesta letro nunkua kanbian sua pronunciasiono.
h: non muta ou kuasi muta komo en espaniko, angliko ou alemaniko (Deutsch), sino tre forta, komo la pronunciasiono de la letro "j" en la espaniko, ou de la digrafo "ch" en alemaniko, cekiko ei eslovakiko.
i: sin komentaro.
j: konsonanto palatala forta ei sunbanta, komo en la franciko, la portugaliko ou la rumaniko. la pronunciasiono de kuesta letro en la angliko esan sibian aceptabla.
k: sin komentaro.
l: sin komentaro.
m: sin komentaro.
n: sin komentaro.
o: sin komentaro.
p: sin komentaro.
q: varianto de la fonemo representata por la letro "k", ma kon la tongo (korpolinguo) tre retrokolokata. jeneralamente, kuesta letro ei sua fonemo esan substituatas por la letro "k" ei sua fonemo, donke ono diritan eskribar "qorano" (teksto santa de las islamistos) ma ono eskriban jeneralamente "korano".
r: kualkuna pronunciasiono frekuenta para kuesta letro esan valida, se eto non esan kuasi muta (komo en la angliko), konfusabla kon la fonemo de la letro "g" (komo en la franciko ou en la alemaniko) ou konfusabla kon la fonemo de la letro "l" (komo en la ciniko). ono rekomendan la pronunciasiono tipa de kuesta letro en la espaniko ou en la italiko.
s: sin komentaro.
t: sin komentaro.
u: sin komentaro.
v: evidentamente, kuesta letro tenan pronunciasiono labiodenta. ono diritan senpre sustituar kuesta letro ei sua fonemo por la letro "b" ei sua fonemo; donke, las formos "vasko" ei "basko" esan anbas validas.
w: varianto semivokala de la fonemo representata por la letro "u". jeneralamente, kuesta letro ei sua fonemo esan substituatas por la letro "u" ei sua fonemo, donke ono diritan eskribar "wiskio" (buasono alkohola de isa irlandijo ei isa eskotijo), "awtoro" ou "wi" (adverbo de afirmasiono), ma ono eskriban jeneralamente "uiskio", "autoro" ei "ui".
x: fonemo sinpla sibilantopalatala, komo la pronunciasiono de la digrafo "sh" en la angliko (English) ei en la ido, ou komo la pronunciasiono de la digrafo "ch" en la franciko. ono nunkua usan la letro "x" dentro la ikuso para representar la pronunciasiono de la grupo "ks".
y: varianto semivokala de la fonemo representata por la letro "i". jeneralamente, kuesta letro ei sua fonemo esan substituatas por la letro "i" ei sua fonemo, donke ono diritan eskribar "ey", "yogo" (sistemo hinda de filosofeso ei perfektimento sikofisika) ou "koyto", ma ono eskriban jeneralamente "ei","iogo" ei "koito".
z: varianto forta ei sunbanta de la fonemo representata por la letro "s". jeneralamente, kuesta letro ei sua fonemo esan substituatas por la letro "s" ei sua fonemo, donke ono diritan eskribar "zunbanta" ei "fiziko" ma ono eskriban jeneralamente "sunbanta" ei "fisiko".
dentro las paros de fonemos "b v", "i y", "k q" "s z" ei "u w" non eksistan kanbio de signifo; usar una letro (kon sua fonemo) de kada paro ou altra letro (kon sua altra fonemo) de kada paro en la mesma parolo, inplikan kanbio de ortografio ei de pronunciasiono, ma nunkua una kanbio de koncepto. dentro la ikuso, las cinkas (5) fonemos "v y q w z" esan fonemos sekondaras, konservatas fundamentamente por motivos de klareso etimologia ou de precisasiono fonetika
sur las grupos tien konsonanto nasala plus konsonanto labiala, komo "nb", "nf", "nv" ei "np", la pronunciasiono reala de la konsonanto nasala non esan puramente nasodenta (n) ni puramente nasolabiala (m), sino plus precisamente una konsonanto intermedia, algo nasodenta ei algo nasolabiala. dentro la ikuso, por klareso fonetika, ninkuna parolo esan distingata de altra parolo por la oponasiono grafika ei fonetika de "n" kontra "m" en kuesta situaciono fonetika, ei donke kualkuna de anbas ortografios esan aceptabla. ma ono rekomendan, por sinpleso (especialamente en las parolos konponatas) usar senpre la letro "n" en kuestas okasionos, ansi evitando absurdas diskrepresos ortografias sin paralelo en la pronunciasiono reala, komo "enbonar" (mejorar) ei "embolo"; la pronunciasiono de "embo" esan la mesma ke la pronunciasiono de "enbo", donke, las ortografios paralelas "enbonar" ei "enbolo" esan preferablas
dentro las grupos konsonantas komencas "ks", "pn", "ps", "pt", "mn" ei "kt", ono rekomendan eliminar la unesma konsonanto: senofobio (ksenofobio), sikologio (psikologio), nemoteknio (mnemoteknio), ecetera.
ono rekomendan introducionar una vokalo "e" de apojo pre la grupo komenca de "s" plus konsonanto ou "x" plus konsonanto: estrukturo (strukturo), espaco (spaco), ecetera.
ono rekomendan evitar las parolos finatas via duas konsonantos: pos ou poste (post)
ono rekomendan evitar las parolos kon kuatras (4) konsonantos ou vokalos kontiguas: istrumento (instrumento), espresar (ekspresar), ecetera.
ono rekomendan evitar la duoplasiono de la mesma fonemo en la mesma parolo: redukar, renovedukar ou re edukar (reedukar). dentro kuestas okasionos, ono posiblan introducionar una konsonanto ou vokalo antihiata: re(n)edukar, re(d)edukar, se kuesto non kausan anbigueso. hau la ikuso non tenan radikos semantikas sinplas kon fonemos duoplas komo "ee", "ss", ecetera; donke la problemo sel posiblan aparar en las parolos konponatas ou derivatas, ei la soluciono plus facila esan separar las konponantos konfliktivas en parolos kon una petita pauso fonetika medianta: re edukar.
ono rekomendan usar, en la fino de las parolos, unikamente las konsonantos "l n r s".
vokalos ei konsonantos.
ono konsideran ke las letros "a e i o u" esan vokalos ei ke las altras letros esan konsonantos.
acento.
non eksistan acento grafika. dentro la ikuso, kualkuna parolo tenan komo minimo una vokalo. se una parolo tenan solamente una vokalo, la acento esan pronuncata en kuesa vokalo. se una parolo tenan varias vokalos, la acento esan pronuncata en la preultima vokalo; ansi, la acento de "teoria" aparan en la vokalo "i", komo la acento de "varia".
separasiono de silabos en las grupos de vokalos.
en las grupos de vokalos, acentatas ou non, ono diritan pronunciar separatamente las vokalos ou formar diptongos, triptongos, sinalefos, ecetera, senpre sin kanbiar la signifo. ono diritan nuancar grafikamente la "i" semivokala komo "y", ei la "u" semivokala komo "w". hau eksenplamente, en la parolo "autoeutanasio" (eutanasio aplikata sobre ono mesma), las separasionos silabas "au-toeu-ta-na-sio", "a-u-to-eu-ta-na-si-o", "au-to-eu-ta-na-si-o", "au-toe-u-ta-na-sio", "a-u-to-e-u-ta-na-si-o", ecetera, esan aceptablas, ei las ortografios "awtoewtanasyo", "autoeutanasio", "awtoeutanasyo", "autoewtanasio", ecetera, inoltre esan aceptablas. ono rekomendan pronunciar kada vokalo separatamente (tantas silabos kuantas vokalos) ei evitar la semivokalasiono fonema ei ortografia: autoeutanasio, kon separasiono silaba a-u-to-e-u-ta-na-si-o.
ono devan evitar, jeneralamente, pronunciasionos dificilas ei penojas, kualos difikultan seriosamente la konprenasiono orala, komo "hotdogo" (salcico fritata dentro una pano longa, tipa de restaurantos de manjasiono rapida), de la angliko "hot-dog"; la sinplasiono fonetika "hodogo" (ou "hotogo") esan preferabla.
indikasiono de interogasiono ou esklamasiono komenca.
la ikuso non usan signos komencas de interogasiono ni de esklamasiono. ono usan una parolo especifa para komenco de interogasiono: "eske"; ei una parolo especifa para komenco de esklamasiono: "mu". eske kuesto esan facilamente konprenabla? mu se ui, nosos diritan irar ba altra aspekto de la ikuso!
signos de puntasiono ei prosodio: las signos de puntasiono ei prosodio esan usatas komo tipamente dentro las linguos de alfabeto latina. las principalas signos de puntasiono ei prosodio dentro la ikuso esan ",", ".", ";", ":", "...", "?", "!", "-" ei """. la apostrofo, "'", non esan usata para las parolos propras de la ikuso.
uso de las letros majuskulas.
kuesta uso nunkua esan obliganta en la ikuso, ma kuesto non kausan anbigueso dentro la linguo eskribata. hau para indikar la komenco absoluta de fraso eksistan la partikulo ou morfemo separabla "hau", ei para indikar nomo propra eksistan la artikulo "isa", donke kuestas tipas okasionos de letros majuskulas para las linguos de alfabeto latina tenan resursos plus klaras, fonetikamente ei ortografiamente, dentro la ikuso. hau isa samenhofo (Zamenhof) evidentamente non fagin kuesto en sua esperantiko (Esperanto), ma la autentika ortografio fonetika non posiblan obligar ba la uso de letros majuskulas; isa samenhofo ja konocin kuesta ausenco de obligeso sur las letros majuskulas, ma elo non aplikin korektamente la principo.
las parolantos kios desiran una signo plus forta grafikamente para indikar la klosasiono absoluta de la fraso posiblan ei diritan usar la lineo inklinata, "/", inves la punto, ".".
kuesta soluciono esan facila... se la sistemo de eskribasiono kontenan kuesta signo, pe la lineo inklinata.
trio (3): gramatiko, morfologio ei sintakso.
la gramatiko de la ikuso esan tipamente analisa, posiciona ei insulanta, komo dentro la ciniko, la angliko ou la malajindonesiko. las nuancos de la fraso, jeneralamente, esan espresatas via parolos separatas kon ordo tipa dentro la fraso. inoltre, eksistan alkunas prefiksos ou sufiksos non separablas de uso tre frekuenta, ma la naturo analisa ei insulanta de la morfologio esan fortamente predominanta. las radikos semantikas non esan deformatas ou oskuratas dentro las parolos konponatas.
la ordo tipa de la fraso sinpla esan: artikulo, sustantivo, adjetivo, sustantivo nuklea (sujeto), verbo, adeverbo (adverbo), preposiciono de konplemento ei konplemento. las frasos sinplas enlacan reciprokamente via pausos, ou via konjuncionos. ou via preposicionos. hau normalamente, ono evitan formar frasos tro longas ou konplikatamente enlacatas, para evitar la oskureso; ansi, la ikuso forman, tipamente, frasos sinplas kurtas ei klaras enlacatas por pauso ou por konjunciono konordinativa inter frasos de la mesma rango.
komo eksenplo: "la koloro blanka necesan senpre para las matrimoniantinos".
ono posiblan formar facilamente una fraso konpleksa via una konjunciono konordinativa: "la koloro blanka necesan senpre para las matrimoniantinos, ma la koloro blanka necesan nunkua para las matrimoniantulos.". ei ono posiblan konpletar kuesta fraso konpleksa kon una fraso sinpla en la fino, unionata via una pauso: "la koloro blanka necesan senpre para las matrimoniantinos, ma la koloro blanka necesan nunkua para las matrimoniantulos; kuesto demostran la maskulismo de nosa socieso."
la ordo de la fraso sinpla ou konpleksa posiblan esar modifikata se non eksistan anbigueso, ei la ikuso tenan partikulos para facilar la hiperbatono, la kanbio de la ordo tipa dentro la fraso.
eksistan trias kasos de la sustantivo dove ono raramente usan preposiciono: la nominativo (sujeto), la vokativo ei la akusativo. se, por hiperbatono, enfaso ou klareso ono desiran nuancar kuestas kasos, la nominativo usan la preposiciono "ga", la vokativo usan la preposiciono "pu" ei la akusativo usan la preposiciono "pe". non eksistan deklinasiono propramente dicata dentro la ikuso, prokue non eksistan sufiksos non separablas para la deklinasiono; las kasos usan senpre preposicionos separablas (deklinasiono analisa insulanta).
donke, una fraso sinpla komo "kuesto demostran la maskulismo de nosa socieso." posiblan esar enfasata via "kuesto demostran pe la maskulismo de nosa socieso." ou ono posiblan praktikar una hiperbatono kualo resaltun la ultima parto de la fraso: "pe la maskulismo de nosa socieso demostran kuesto.". en una fraso komo "mio manjan pano." la hiperbatono "pano manjan mio." non kausan anbigueso, ma en una fraso komo "la kavalo visionan la kapro." una hiperbatono komo "la kapro visionan la kavalo." esun posiblamente anbigua. donke, la preposiciono de akusativo eliminan la anbigueso: "la kavalo visionan pe la kapro.", "pe la kapro visionan la kavalo.". se la nominativo aparan pre la akusativo, tipamente ono evitan la preposiciono de akusativo. la voiso pasiva, non tre frekuenta, esan altra posibleso: "la kapro esan visionata fa la kavalo.".
la sintagmo nominala.
la sintagmo nominala esan formata via la artikulo, la nomo (ou pronomo) ei la adjetivo. la artikulo ei la adjetivo tenan senpre la sufikso "a". la artikulo aparan kuasi senpre pre la substantivo (nomo ou pronomo) ei la ajetivo aparan tipamente pos la substantivo. la substantivo, under formo de pronomo ou under formo de nomo, finan senpre via la letro "o". la pluralo de las artikulos, las sustantivos ei las adjetivos esan formata kon la agregasiono de la sonoro "s" ba la singularo. eksenplamente: "la floro blanka" (singularo), "las floros blankas" (pluralo). ma inoltre ono posiblan ei diritan usar una pluralo analisa, kon la partikulo previa "poli" ou la partikulo posteriora "nan", donke under formos komo "la poli floro blanka" ou "la floro nan blanka". se ono usan la pluralo sintesa, via la sufikso "s", la artikulo ei la adjetivo konkordan en numero plurala ou singulara kon sua substantivo.
la jenero gramatika koincidan kon la sekso reala. se una parolo non tenan sekso determinata por sufikso ou por signifo, eto esan senpre neutra. la sufikso seksa maskula esan "ul", ei la sufikso seksa femina esan "in". eksenplo: "las florulos blankas fekundan las florinos verdas.". altra eksenplo: "kuesta floro non tenan funciono reproduktanta, eto esan una floro puramente ornamenta, prokue sua planto esan reproduktata vejetativamente.". nosos observen ke, en la duesma (sekonda) eksenplo non aparan sufikso seksa.
pronomos personas.
las principalas pronomos personas esan: mio (singularo, unesma persono), tuo (singularo, duesma persono), elo (singularo maskula, triesma persono), ejo (singularo femina, triesma persono), eto (singularo neutra, triesma persono), nosos (pluralo, unesma persono), vosos (pluralo, duesma persono), ilos (pluralo maskula, triesma persono), ijos (pluralo femina, triesma persono), itos (pluralo neutra, triesma persono), esuo (pronomo refleksiva singulara de triesma persono, breviatamente "suo"), isuos (pronomo refleksiva plurala de triesma persono, breviatamente "suos") ei ono (pronomo singulara de triesma persono para las frasos dove non interesan precisar una sujeto konkreta, "frasos non personas").
eksistan una formo de respeto para la duesma persono: ustedo (pluralo: ustedos ou vostedos), raramente usata.
la pluralo de la sekonda persono, "vosos", nunkua tenan signifo singulara ni nuanco de respeto.
konjugasiono de las verbos.
la konkugasiono esan analisa, ou, plus precisamente, semianalisa kon alkunas ragos de sinteso.
las pronomos personas esan senpre obligantas dentro las formos personas de la konjugasiono verba. la verbo, en suas formos personas, solamente kanbian para las nuancos de preterito (sufikso "in"), presento (sufikso "an"), futuro (sufikso "on"), kondicionalo (sufikso "un") ei inperativo (sufikso "en"). non eksistan verbos anomalas (verbos non regulas); donke, la konjugasiono de una sola verbo, komo la verbo "amar", esan valida senpre komo modelo para las altras verbos: tuo amin, tuo aman, tuo amon, tuo amun, tuo amen.
las formos non personas de la verbo esan: infinitivo (amar), jerundio (amando, amuando ou amundo), participo aktiva (amanto) ei participo pasiva (amato). la infinitivo esan una substantivo ei simultaneamente una verbo; donke, la infinitivo posiblan tenar pluralo, artikulo ei adjetivo. las participos esan adjetivos ou substantivos segon sua funciono dentro la fraso. se itos funcionan komo adjetivos, itos tenan la sufikso adjetiva (amata), ei se itos funcionan komo substantivos, itos tenan la sufikso substantiva (amato).
dentro la ikuso, ono preferan usar las formos verbas sinplas, nuancando las aspektos verbas kon partikulos, adverbos, ecetera.
ma ono diritan usar la voiso pasiva ei las tenpos konponatas.
la voiso pasiva esan formata via la verbo auksilianta "esar" ei la participo pasiva de la verbo konjugata, kon la konkordeso de numero. eksenplo: "las leonos esan visionatas fa mio.". la preposiciono "fa" esan usata en la fraso pasiva para determinar la konplemento pasiva. ma ono preferan usar la fraso aktiva, "mio visionan las leonos." ou la hiperbatono kon la preposiciono de akusativo: "pe las leonos visionan mio.".
las tenpos konponatas indikan una situaciono inplicita ou esplicita de anterioreso en la verbo principala sur la tenpo ou modo indikata en la verbo auksilianta. la tenpo konponata esan formata via la verbo auksilianta "habar" ei la participo pasiva de la verbo konjugata, kon la konkordeso de numero. eksenplo: "mio habon visionatas las leonos." (pre alkuna altra situaciono); una fraso plus konpleta ei klara esun "mio habon visionatas las leonos pre la proksima safaro fotografa.". en las frasos dove nuancar la anterioreso de una aktuasiono pre altra aktuasiono non esan esan tre inportanta, ono rekomendan usar la futuro sinpla; para kuesta eksenplo: "mio visionon las leonos.", ou inkluso "mio visionon las leonos pre la safario fotografa de la proksima setimano para las turistos.". ma, posiblamente, nuancar la anterioreso de la visiono privata pe las leonos esan necesata para indikar ke la visionanto preparan kon antelaciono la safaro fotografa posteriora.
ono diritan ei posiblan omitar la konkordeso de numero en la participo de la voiso pasiva ou de la verbo konponata, se kueso non krean anbigueso.
por rasonos de eufonio ou klareso, ono diritan ei posiblan usar una konjugasiono verba alternativa konpletamente analisa. novamente kon la eksenplo de la verbo "amar": tuo ha amo (preterito), tuo das amo (presento), tuo xal amo (futuro), tuo vul amo (kondicionalo), tuo lete amo (inperativo), ar amo (infinitivo), undo amo (jerundio), anto amo (participo aktiva) ei ato amo (participo pasiva).
artikulos ei morfemos substantivas.
dentro la ikuso eksistan la artikulo non determinata "una" (kualo, en la singularo, funcionan inoltre komo numeralo), la artikulo determinata "la" ei la artikulo de nomo propra "isa". ma, inoltre, eksistan una morfemo separabla, la partikulo "tosa" ou "tesa", para indikar ke la substantivo proksima esan una substantivo kon regulos morfologas, fonetikas, ortografias, ecetera, non propras de la ikuso; kuesta partikulo, kualo esan pluralabla, resultan utila para okasionos dove la ikusasiono de una parolo estranjera non resultan rekomendabla ou non resultan facila. eksenplos: "tosa UNESCO (pronunciasiono: unesko) devan promocionar la kreasiono de novas universitatos en las paisos pobras.", "tosas aids (pronunciasiono: eids) esan patologios diversas, non senpre kausatas por la mesma viruso, ma kuasi sempre por una mesma viruso ja konocata ei konbatabla; la preventasiono de tosa aids esan tre faktabla menan, tanto teknikamente komo sociamente.".
numeros.
la numerasiono de la ikuso esan decimala, ei kuesta linguo usan las cifros europas okcidentas.
las numeros basikas esan: cero (0), uno (1), duo (2), trio (3), kuatro (4), cinko (5), seiso (6), septo (7), okto (8), nuovo (9) ei deco (10). altras numeros esan: cento (100), milo (1000), mijono (1000000), mijardo (una milo multiplikata por una mijono), bijono ou duojono (duas mijonos multiplikatas mutuamente), triojono (trias mijonos multiplikatas mutuamente), ecetera.
las numeros, komo substantivos, tenan la sufikso "o"; komo adjetivos, la sufikso "a" (under konkordeso de numero); ei komo ordinalos, la sufikso "esma". las decos, las centos ei las milos esan grupatas komo tipamente dentro las linguos europas okcidentas para formar kuantitatos konpleksas. eksenplos: "mio pagin sesadecas oktamilas triacentas kuatradecas ei nuovas euros (68349) por kuesta hauso.", "la revoluasiono franca okasionin en la ano mila septacenta oktadeca ei nuovesma (1789)."
la sufikso numerala "om" indikan frakciono ei la sufikso numerala "opl" indikan multiplo; la matematikologio (cienco matematika) tenan altras sufiksos, prefiksos, radikos ei partikulos para espresar nuancos matematikas dentro la ikuso. ono usan para kuestas nuancos la terminologio tipa de la cienco moderna, segon la sistemo decimala metrika internaciona ei altras akordos internacionas ciencas ou teknikas.
adjetivos posesivas.
ono substituan la sufikso "o" de kada pronomo persona por la sufikso "esa" (ou sinplamente por "a", se kuesto non kausan anbigueso) ei onon obtenan las adjetivos posesivas.
adverbos (adeverbos).
la granda majoreso mater las adverbos esan formata fa una radiko semantika sinpla plus la sufikso "amente", komo "facilamente, dificilamente, konprenablamente, oralamente, solamente, konpletamente, interesamente, grafikamente", ecetera.
ma ekistan una petita listo de adverbos plus kurtas, sin terminasiono especifa ei tre frekuentas, komo "ui, non, senpre, nunkua, kuike, ben, mal, sel, pronto, uanse", ecetera.
la adverbo "ui" esan la konjunciono afirmativa (sinonimos: si, bai, ies). la adverbo "non" esan la konjunciono negativa. la formo "ni" esan usata para indikar la redicasiono de "non", inoltre segon la formo konrelativa ni... ni. la adverbo "inoltre" indican redicasiono de afirmasiono (sinonimo: sibian). la adverbo "tanpoko" indikan redicasiono enfasa de negasiono. la adverbo "kuike" indikan rapideso (sinonimo: pronto). la adverbo "ben" esan una apokopo de "bonamente". la adverbo "mal" esan una apokopo de "malamente". la adverbo "sel" esan una apokopo de "solamente".
afiksos (prefiksos ei sufiksos)
pro: prefikso ei preposiciono de apojo ou reforcimento de una kauso, efekto ou ideologio (antonimo de "anti").
super: prefikso de superioreso morala ou etika.
auto: prefikso de identeso.
hetero: prefikso de difereso.
retro: prefikso de movimento verso la situaciono ou posiciono anteriora.
re: prefikso para indikar una nova manifestasiono de la mesma afero.
anfi: prefikso para indikar la reuniono de anbas seksos ou de duas situacionos tre relacionatas.
semi: prefikso para indikar solamente la duomo (1/2), ou una kualitato non konpleta.
mikro: prefikso de petiteso.
makro: prefikso de grandeso.
aj: sufikso de materio konkreta, de produkto konkreta.
as: sufikso aumentativa.
ator: sufikso de istrumento ou medio.
abl: sufikso de posibleso, de kapacito.
es: sufikso de kualito astrakta ou de verbo non transitiva
ij: sufikso de paiso, naciono ou teritorio.
ifik: sufikso de fabrikasiono, de trasformasiono ou de donasiono de una nova kualitato ba una produkto.
ul: sufikso seksa maskula.
in: sufikso seksa femina. ono diritan usar las sufiksos seksas dentro la artikulo "isa" de nomo propra: isula, isina.
ik: sufikso de linguo ou dialekto.
et: sufikso de petiteso, de diminuasiono.
ej: sufikso de deposito ou tresoro.
oj: sufikso para indikar abundanteso.
or: sufikso para indikar individuo konkreta. kuando la radiko posiblan indikar una individuo konkreta ou una situaciono astrakta, sin sufikso la radiko indikan individuo konkreta. eksenplamente, una testimono esan una uomo kio testimonan, ei una testimoneso esan la situaciono dove una uomo testimonan.
ig: sufikso de verbo transitiva. se la konteksto indikan la transitiveso ou la non transitiveso de la verbo, ono usan ninkuna sufikso de transitiveso ou de non transitiveso.
iv: sufikso de kapacito.
al: sufikso de kolektivo
ac: sufikso despektiva.
an: sufikso de habitanto.
ism: sufikso de tendenco, movimento, partito ou ideologio.
ist: sufikso para la apojanto de una tendenco, movimento, partito ou ideologio.
konparasiono ei superlativos.
para la konparasiono de kuantitato ou de intenseso, eksistan las parolos konrelativas tanto... kuanto ou tanto... komo (breviatamente: tan... kuan ou tan... komo). eksenplo: "la koruptasiono de las politikos esan tanto granda kuanto sua ausenco de kontrolo popula.", ou "la koruptasiono de las politikos esan tan granda kuan sua ausenco de kontrolo popula.".
para la konparasiono de kualitato ou simileso, eksistan las parolos konrelativas talamente... kualamente ou talamente... komo (breviatamente: tal... kual ou tal... komo). eksenplo: "las filosofos de isa hindijo antika usin talamente una rasono laika, kualamente pe una rasono laika usin inoltre las filosofos de la grekijo antika.", ou "las filosofos de isa hindijo antika usin tal una rasono laika, kual pe una rasono laika usin inoltre las filosofos de la grekijo antika.".
la superioreso de adjetivos, adverbos ou sustantivos esan formata kon la adverbo "plus", ei la inferioreso kon la adverbo "minus". eksenplo: "isula petro esan plus granda ke isula johano, donke isula johano esan minus granda ke isula petro.".
alkunas parolos tenan formos sintesas para la superioreso, la inferioreso ou la superlativeso, komo "bono, mejoro, optimo", "malo, pejoro, pesimo", "grando, majoro, maksimo" ou "petito, minoro, minimo". eksenplo: "isula petro esan majora ke isula johano, donke isula johano esan minora ke isula petro.".
la superioreso, donke, esan espresata tipamente kon las parolos konrelativas plus... ke ou plus... kuanto; ei similamente la inferioreso kon las parolos minus... ke ou minus... kuanto.
las superlativos absolutas, positivas ou negativas, esan formatas sinplamente kon la adiciono de la artikulo determinata. eksenplos: "la plus korupta politiko esan la politiko sin kontrolo popula.", "la minus korupta politiko esan la politiko under kontinua ei precisa kontrolo popula.".
interogasiono direkta ei interogasiono indirekta (non direkta).
la interogasiono direkta usan en sua komenco la partikulo "eske", tipamente kon certa altasiono komenca de tono musika, ei en la fino de la fraso aparan altra altasiono de tono musika, markata ortografiamente kon la signo "?". ma eksistan inoltre una interogasiono indirekta (non direkta), kon nula ou poka infleksiono de tono musika en la komenco ou en la fino de la fraso. para kuesta interogasiono non direkta ono usan la partikulo "purse" en la komenco de la fraso, ei sin signo grafika para la fino de la interogasiono. eske vosos konprenin la difereso inter la interogasiono direkta ei la interogasiono non direkta? esan una inportanta afero konprenar purse vosos konprenin la difereso inter la interogasiono direkta ei la interogasiono non direkta.
formos distributivas.
la konjunciono "ou" esan una konjunciono distributiva (disjuntiva) jenerala. se ono desiran precisar ke la konjunciono distributiva esan inklusiva, ono usan la formo "uel". se ono desiran precisar ke la konjunciono distributiva esan esklusiva, ono usan la formo "sea", pe kualo ono posiblan usar en konrelaciono, sea... sea. eksenplo: "mio manjon fruto ou cokolato, mio parolon franciko uel angliko kon las invitatos ei mio observon suas tendencos politikas, sea faxistas, sea marksistas.".
alkunas konjuncionos.
la konjunciono adversativa direkta ei jenerala esan "ma". la konjunciono "mebian" esan una sinonimo de "ma", kon nuanco minus direkta ou plus relativa (altra sinonimo de kuesta ultima preposiciono: malgre). la konjuncio "anke" indikan nuanco de relativeso ou limitasiono sin negasiono konpleta. la konjunciono adversativa "sino" indikan sustituasiono de una aspekto rifusata por altra aspekto aceptata. la konjunciono kopulativa esan "ei".
preposicionos.
la kuantitato de preposicionos esan plus alta dentro la ikuso ke dentro las altras euroklonos, inkluso ke dentro la esperantiko (Esperanto), una euroklono kon multas preposicionos. kuesta kuantitato tan alta esan necesata para espresar nuancos sin anbigueso, ei para alkunas funcionos sintaksas especifas (nominativo, vokativo, akusativo, konplemento de fraso pasiva, ecetera).
eis alkunas preposicionos.
eis: preposiciono ou partikulo para mostrar una fraso konpleta ou una sintagmo konpleta. inter las partikulos de la ikuso sin sufikso propra (adverbos, preposicionos, interjekcionos, konjuncionos, ecetera) non eksistan separasiono rijida ei klara, ei itos posiblan funcionar under una funciono sintaksa sea altra, se la fraso non resultan anbigua.
otur: kuesta preposiciono indikan proksimasiono de kuanteso, nivelo, grandeso, numero, distanco, kronologio, ecetera.
ba: preposiciono jenerala ei usata se ono non trovan una preposiciono plus precisa; la signifo propra de kuesta preposiciono esan movimento, tendenco, simileso ou proksimeso inter objetos ou inter situasionos.
pe: preposiciono de akusativo.
pu: preposiciono de vokativo.
ga: preposiciono de nominativo.
fa: preposiciono de konplemento aktuanta (sujeto pasiva, ajento pasiva) en la fraso pasiva; kuesta preposiciono, en las frasos aktivas, indikan inoltre la faktanto, kausanto, autoro ou orijinanto de una situasiono, una produkto, una aktuasiono, ecetera.
hau: preposiciono ou partikulo para indikar komenco absoluta de fraso non dependanta.
eske: preposiciono ou partikulo de interogasiono direkta.
mu: preposiciono ou partikulo de esklamasiono direkta.
purse: preposiciono ou partikulo de interogasiono non direkta.
ante: preposiciono kualo indikan majora proksimeso fisika ba la sujeto de la fraso.
tien: preposiciono para indikar la kontenato, la sustanco dentro una recipianto ou una sistemo, la materialo dentro una anbiento ou dentro una situaciono, ecetera.
mater: preposiciono para indikar la esenco ou sustanco kon kualo esan fagata ou relacionata una objeto, una sujeto ou una situaciono.
dentro: preposiciono para indikar la interioro.
nar: preposiciono para indikar la eskludasiono ou la esterioro.
via: preposiciono para indikar la istrumento ou medio kon kualo ono utilan una sujeto, objeto, funciono, sistemo, situaciono, ecetera.
pos, pose, poste ou post: preposiciono kualo indikan posterioreso.
pre: preposiciono (ei prefikso) kualo indikan anterioreso.
sur: preposiciono kualo indikan la temo ou afero kon kualo ono relacionan altra temo, afero, objeto ou sujeto.
sobre: preposiciono de alteso fisika.
under: preposiciono de profundeso fisika (antonimo de "sobre").
uanse: preposiciono, adverbo ou partikulo de anterioreso longa ou remota.
til: preposiciono de movimento kon limito espresa.
verso: preposiciono de movimento sin limito espresa.
desde: preposiciono de movimento ou refereso kon komenco esplicita.
kada: preposiciono ou partikulo para indikar la kontribuasiono de las individuos de una kolektivo ou grupo ba la konjunto; kuesta preposiciono sel esan usata pre sustantivos en singularo, nunkua en pluralo.
tra, tras ou trans: preposiciono kualo indikan penetrasiono en una sustanco, en la tenpo ou en la espaco.
aldi: preposiciono kualo indikan superasiono de una limito, periodo ou situasiono.
mediante: preposiciono ou adverbo kualo indikan mediasiono ou kontribuasiono.
durante: preposiciono ou adverbo kualo indikan durasiono, persisteso ou kontinuasiono en la tenpo.
abofe: preposiciono ou partikulo kualo indikan enfaso ou evidenteso.
inves: preposiciono kualo indikan substituasiono.
dis: preposiciono ou prefikso kualo indikan separasiono ou difereso.
anti: preposiciono ou prefikso kualo indikan oponasiono.
kontra: preposiciono kualo indikan oponasiono (sinonimo de "anti").
segon: preposiciono kualo indikan la metodo, sistemo ou anbiento verso la kualo iran una entitato ou kon la kualo tenan relaciono una entitato.
se la preposiciono non indikan movimento ma la fraso inplikan movimento, ono agregan la preposiciono "ba". eksenplos: "la kato saltin dentro la hauso." (la kato ja estin dentro la hauso, ei posterioramente ito saltin en sua interioro); "la kato saltin ba dentro la hauso." (la kato estin nar la hauso ei saltin en direkciono verso la interioro de la hauso).
kuatro (4): vokabularo.
la nukleo de la vokabularo dentro la ikuso esan la vokabularo de tosa IALA (pronunciasiono proksimata: iala), una sociasiono anglosaksa kualo krein la formo plus usata de interlinguaiko (Interlingua). ma eksistan aspektos non rekomendablas en las formos proponatas fa las leksikologos de tosa IALA.
la siglo (kurtasiono) IALA signifan, en la angliko, "International Auxiliary Language Association", kuja pronunciasiono esan "interneixonal ogzilieri lenguej asosieixon", ei kuja signifo esan "sociasiono para una linguo internaciona auksilianta (helpanta)".
unesmamente, itos, las menbros de tosa IALA, usan una pesanta polimorfismo: hipodromo, ekitaciono, kavalo, eguo, potro, para parolos mater la kanpo semantika de "kavalo".
duesmamente, las solucionos semantikas de kuestas leksikologos deforman frekuentamente las radikos semantikas: vidar, previsiono, vista.
ei, triesmamente, suas solucionos kausan frekuentas anfibologios, homofonios ei anbiguesos: libero, libro, e (konjunciono kopulativa konordinanta), e (verbo "esser"), ecetera.
donke, la principo mater usar radikos semantikas internacionas maksimamente transparentas restan komo principo valida, ui, ma evitando las difikultesos non necesatas para la uso aktiva ei pasiva, komo la tipa ortografio antifonetika usata fa las linguistos de tosa IALA. una formo komo "orthographia" non tenan avantajo praktika ante la formo fonetika "ortografia".
la unesma korektasiono ba la vokabularo de tosa IALA esan, konsekuencamente, la principo tien la monomorfismo reguloja ei fonetika: senpre ou kuasi senpre, una helpoplanlinguo facila presenton una sola radiko semantika para la parolo basika sinpla ei suas derivatos por afiksasiono ou konponasiono; la radiko eson eskribata fonetikamente ei non tenon modifikasionos internas por konponasiono, derivasiono, ecetera.
la aplikasiono sistema ei seriosa de kuesta principo fundamenta cokan kon homofonios tradicionas de las euroklonos, komo "libro" (bloko de folios eskribatas ei ordatas) ei "libero" (uomo kio non esan una esklavo). para evitar kuestas homofonios (mesmosonoresos) la soluciono plus facila ei evidenta esan prendar radikos semantikas alternativas mater altras linguos teritorias tre parolatas, inkluso se kuestas linguos non esan europas okcidentas. para "libro" eksistan una sinonimo tre popula inter las islamistos ei inter las uomos kios parolan linguos semitas: "kitabo"; donke, la parolo "kitabo" esan internaciona, facilamente pronunciabla ei una bona alternativo inves "libro".
ansi, en la ikuso aparan, kada volto plus, alkunas radikos non europokcidentas por motivos de klareso fonetika, klareso semantika ou internacioneso, komo "kitabo", "nar", "perestroiko", "igluo", "bumerano", "xamano", "ubunto", "abiajalo" ou "tao". altra bona eksenplo esan la artikulo "isa" de nomo propra, tre necesata para evitar la konfusasiono inter una nomo komuna kon signifo intrinseka ei una nomo propra sin signifo intrinseka, komo en la fraso "isa kato non esan una kato, sino una uomo." la artikulo de nomo propra eksistan en linguos bantuas ei cinas; donke, prendar kuesta artikulo, inoltre presenta en alkunas linguos neolatinas, komo la kataluniko, esan una ideo interesanta.
las parolantos de la ikuso senpre diritan introducionar altras radikos semantikas segon suas interesos ei necesos.
en kuesta afero, tipamente las parolantos intencionan una ekilibro inter la sistemeso kualo exparan memoro ei la internacioneso kualo inoltre exparan memoro. eksenplamente, en la esperantiko eksistan la parolo "cxiesulinido", kon pronunciasiono "ciesulinido", longa ei non konprenabla, formata via una konponasiono tre opaka internacionamente. eksistan una sinonimo longa ma tre plus internaciona, ei donke tre preferabla: prostituto. se ono desiran nuancar ke, komo kuasi senpre, la prostituto esan una femino, nosos uson la korespondanta sufikso: prostitutino (ou, se la prostituto esan una maskulo, "prostitutulo"). la formo "puto", plus kurta, eksistan en alkunas linguos, ma non esan tanto internaciona komo "prostituto".
la introduciono komenca de formos tre internacionas, inkluso se okasionamente itos esan tre longas, donan ba las parolantos la libereso posteriora de formar apokopos, breviasionos, ecetera.
sur la vokabularo cienca internaciona, evidentamente eksistan una sistemo respetabla en principo. ma kon alkunas objecionos. eksenplamente, eksistan una dueso de termos latinas ei grekas konpletamente absurda. se nosos parolan sur una planto kualo mortan pe las katos, la sufikso internaciona "icid" permeson parolar sur una planto katicida, ma se nosos parolan sur la fobeso ou fobio kontra las katos, la parolo teknika non esan "katofobio", sino "ailurofobio", prokue ono prendan la nomo de la kato en la grekiko. para kuestas okasionos, ono devan rekobrar sin desimulos la principo de la monoformismo: katofobio, katicido. multiplar las radikos sin neceso por las habitos mekanikas de alkunas profesionos atentan kontra las diritos de las parolantos en situasiono internaciona.
en alkunas okasionos, las formos "anomalas" esan preferablas por sua granda ekstensiono ou sua kurteso; eksenplamente, la formo "antifacila" esan usabla ei konprenabla, ma una formo plus anomala, kon plus deformasiono fonetika, komo "dificila", esan plus internaciona. donke, la formo "dificila" (anomala) esan plus rekomendabla ke la formo "antifacila" (reguloja). la parto de verito kualo presentan las euroklonos minus sistemojas, komo la interlinguaiko (Interlingua) ou la okcidentaliko (Occidental) devan esar rekonocata aki. eis altra eksenplo: la formo sistema "filosofologio" esan longa, donke probablamente la formo plus kurta ei algo anomala ma tre rekonocabla ei tre internaciona resulton preferala: "filosofio". similamente, la formo "filosofo" esan plus kurta ei plus internaciona ke la formo sistema "filosofologo".
en una linguo helpanta praktikabla, la akordo komoda inter las parolantos esan plus inportanta ke la perfekteso teoria; la vokabularo, probablamente, esan la kanpo dove kuesta realo aparan kon plus forteso.
cinko (5): sociolinguistiko.
la difereso majora inter la ikuso ei altras euroklonos esan la difereso sociolinguologa (sociolinguistika).
kostruar ei developar una helpoplanlinguo praktikabla esan una tarefo dificila ei longa, una tasko unikamente justifikata para, precisamente, usar kuike la helpoplanlinguo ansi kreata, masivamente ei inves las tre dificilas linguos teritorias estranjeras.
la dificileso mater aprendar ei usar ben las grandas linguos teritorias internacionatas esan, hipokritamente, negata ou minusvalorata fa las eskolos didaktas de idiomos, las gobernos de paisos kon linguos tre parolatas, ecetera. ma, nar kuestas interesatas okultasionos ou deformasionos, la realo kontinuan: para la uomo media, aprendar ben una linguo teritoria tre diferanta dis la sua propra esan una laboro tre dificila, ei normalamente non posibla.
sinceramente, la perspektivo sociolinguologa predominanta en las parolantos de volapuko (Volapük), interlinguaiko (Interlingua), esperantiko (Esperanto), novialo (Novial), ulango (Ulango ou Mondlango), ido (Ido), ecetera, esin ei esan fundamentamente una perspektivo de eruditos kios ja konocan ben la angliko ei ke, donke, kuando desiran komunikar algo seriosa usan la angliko. la manifestasiono plus inpresionanta de kuesto, para plorar ou para risar, esan ke las menbros de la akademio de la esperantiko (Akademio de Esperanto) nunkua usan sua linguo, la esperantiko, para las komunikasionos ciencas ou teknikas de suas profesionos. se una menbro de la akademio de la esperantiko esan mediko, eto eskriban internacionamente suas komunikasionos via la angliko inves via la esperantiko; se altra menbro de kuesa akademio esan teologo, inoltre eto presentan suas refleksionos teologas en kongresos internacionas via la angliko (okasionamente via la kastiliko, la franciko ou altras grandas linguos teritorias), ma nunkua ou kuasi nunkua via la esperantiko.
por kuesto, por la senoritismo tipa dentro las komunitatos de parolantos via kuestas helpoplanlinguos, persistan las geros inter helpoplanlinguos, la dogmismo gramatika ou ortografia, la formasiono de sektos ou seudorelijionos linguologas, la ausenco de uorkos orijinas valorojas via helpoplanlinguos, ecetera.
esan ninkuna sekreto ke la ido ei la esperantiko esan duas dialektos tre proksimas de la mesma helpoplanlinguo, ke las esperantistos ei las idistos konprenan mutuamente tre ben parolando suas respektivas helpoplanlinguos (realamente, helpoplandialektos de la mesma linguo, en kuesta okasiono), ecetera. ma, en la realo, itos insultan ei difaman mutuamente, ei mu via la angliko, linguo non konprenabla para una uomo kio parolan esperantiko ou ido ma non la angliko! abofe, itos esan senoritos kios usan la esperantiko ou la ido para propositos de autoidentifikasiono sinbola, ma non para la komunikasiono praktika internaciona, por kueso las esperantistos formin una komunitato de autoidentifikasiono sinbola, una "naciono", kualo, para afirmar sua identeso ante altra "naciono" simila, la naciono idista, estan under kontinua gero kontra la naciono idista. la naciono esperantista ei la naciono idista geran kontinuamente entre anbas nacionos uanse una sekulo, prokue la naciono (ou seudorelijiono) esperantista non esan sociolinguologamente una komunitato neutra para solucionar teknikamente la problemo de la komunikasiono internaciona, ni esan ansi sua rivalo, la naciono (ou seudorelijiono) idista.
la ausenco de senoritismo ei de autoidentifikasiono sinbola esan la rasgo tipika en la sociolinguistiko (sociolinguologio) de la ikuso desde sua kreasiono otur la ano duamila ei unesma (2001). por kueso, las usos tipas de la ikuso esin ei esan usos dove la fanatikismo gramatika, literara ou ortografia non tenan intereso ni prestijo, komo la komerco, la cienco, la tekniko ou la konbato pro las diritos uomas. solamente la anbigueso ou la oskureso esan una problemo reala kuando ono parolan ou eskriban la ikuso; kuando eksistan konprenasiono mutua, la ikuso usata esan senpre una ikuso bona.
ansi, ono posiblan konprenar altra aspekto sociolinguistika tre inportanta de las linguos realas, una aspekto oblidata ou minusvalorata fa las diletantos kios krein altras helpoplanlinguos: ke kualkuna linguo evoluan kontinuamente, en la fonetiko, la vokabularo, la gramatiko, la ortografio, ecetera. la trista ei misera diktatoreso (diktaturo) fa akademios ei eruditos para blokar ei frenar la kanbio en las linguos helpantas planatas (ou en las linguos teritorias plus parolatas) esan una konsekuenco de ignorar la funciono ei la proceso reala de las linguos: komunikar under la lejo (lejislasiono) de la minima esforco. las parolantos kanbian kontinuamente suas formos de espresasiono, para evitar formos tro dificilas, parolando senpre kon maksima facileso. kuesa proceso esan normala, non patologa, ei esan tre utila para produktar formos kada volto plus facilas ei internacionas. blokar kuesta proceso, dentro las helpoplanlinguos, esan una aktuasiono de inbecilos. ei las parolantos de la ikuso non desiran aktuar komo inbecilos dentro sua helpoplanlinguo, sino usar facilamente ei fluidamente sua helpoplanlinguo.
eksistan varias listos ei foros internetas dove ono posiblan ei diritan trovar metodos, vokabularos, ecetera, de la ikuso, ou intervenar via la ikuso, krear novas gramatikos, metodos, vokabularos, ecetera, de kuesta linguo helpanta planata. entre las foros plus antikas de la ikuso estan la listo "tinico", kon adreso interneta http://es.groups.yahoo.com/group/tinico/.
la ikuso, donke, funcionan under la principo cienca klasika de la kontrastasiono eksperimenta kontinua, la ausenco de autoro kontrolanta, la konsultebleso publika de las teorios, sistemos ei resultatos de la investigasiono, plus la reformebleso direkta de kualkuna aspekto de la teorio ou de suas aplikasionos. dentro la konputerologio ou informatiko, la sistemo operativa isa linukso (Linux) esan una bona eksenplo de cienco ou tekniko under principos de etiko cienca simila ba la etiko cienca ei teknika klasika de la ikuso.
ba las altras helpoplanlinguos, tipamente la atitudo de las ikusofonos esan una atitudo de konlaborasiono, ma tre blokata por la dogmismo, la nacionismo, la sektismo ei la fanatikismo predominantas en kuasi la totalo de las linguos helpantas planatas. ono devan rekonocar ke alkunas parolantos de la ido, la ulango, la interlinguaiko, ecetera, aktuan racionamente, konsiderando las helpoplanlinguos unikamente komo istrumentos de komunikasiono, ei las lokos dove ono parolan helpoplanlinguos komo centros de komunikasiono, nunkua komo tenplos.
seiso (6): apendico kon vokabularo de las parolos plus dificilas en la teksto anteriora.
kuesta apendico eksistan para klarifikar vokabularo ou aspektos de la teksto anteriora kualos, probablamente, non resultin tre klaras ba la lekturanto media.
xamano: feticanto ou mago siberano.
ubunto: solidareso de la uomalo verso altras uomos (parolo de orijino afrikana).
abiajalo ou abiaialo: nomo aborijina de isa ameriko.
koito: akto seksa, kopulasiono, fornikasiono.
exparar: ekonomiar tenpo, materialo, euros, dolaros, ecetera; parolo de orijino jermana.
hauso: loko dove ono vivan (mater la angliko "house" ou la alemaniko "Haus").
senorito: individuo kapricoja, diletanta ei jeneralamente rika kio non tenan autodisciplino ni aktuan seriosamente para kausos kolektivas, mater la espaniko "señorito".
kuesto, kueso: pronomos demostrativas de majora proksimeso (kuesto) ou de minora proksimeso (kueso).
kio: pronomo relativa persona.
kualo: pronomo relativa jenerala.
poko: kuantitato petita, de la kastiliko ou espaniko "poco".
aki, ali: adverbos lokativas de majora proksimeso (aki) ou de minora proksimeso (ali); mater linguos neolatinas.
donke: en konsekuenco. parolo de orijino neolatina.
tongo: organo korpa para pronuncar, kon las dentos, letros komo "t" ou "d". en la ikuso, la parolo "linguo" non esan sinonimo de "tongo"; una linguo esan una idiomo, ma una tongo esan una organo de la anatomio, una organo utila para formar fonemos. mater la angliko "tongue".
ciniko: la linguo plus parolata de la mondo, una linguo asiana parolata en una naciono tre granda, isa cinijo.
kada volto plus (ou kada volto minus): progreso (ou retroceso) de algo tra la tenpo.
dove: adverbo relativa lokativa, mater la italiko "dove".
kuja: adjetivo relativa, de la portugaliko "cuja".
hipodromo: loko dove futan (kaminan rapidamente) las kavalos.
ekitaciono: desporto mater montar sobre kavalos.
eguo: kavalino, kavalo femina.
potro: kavalo jovena, kavalo naskata uanse kurta tenpo.
vidar: visionar
vista: visiono ou resultato de visionar.
esser: esar.
mono: prefikso mater la grekiko klasika kualo signifan unikeso, una sola elemento.
tasko: laboro, okupasiono, mater la angliko (English) "task".
uorko ou uerko: produkto kultura de tipo literara, musika, artista, cienca, teknika, filosofa, ecetera, ja konpleta, mater la angliko "work".
sekulo: centas (100) anos; parolo de orijino neolatina.
lejo ou lejislo: normo ou estrukturo under la kualo funcionan la naturo ou la socieso; parolo de orijino neolatina.
setimano, septimano ou semano: periodo de septas (7) jornos.
septo(7): listos de vokabularo.
la vokabularo de la ikuso esan fleksabla en la teorio ei en la praktiko; las parolantos de ikuso neolatina, de eslavikuso (ikuso eslavista), de afrikuso (ikuso afrikista), de amerikuso (ikuso amerikista), de hindocinikuso, ecetera, naturamente varian sua vokabularo basa, kualo esun por eksenplo una vokabularo predominantamente eslava en la eslavikuso. la nomino de la frukto manjabla kon nomino cienca tesa Malus Domestica (pronunciasiono: malus domestika) resultan una bona eksenplo de kuestas variasionos: melo, mansano, aplo, yabloko, iaploko, pomo, pinkuo, sebo, tufaho, ecetera. solamente las nominos sin bona rekonocimento desde la formo orijina ou kon eskarsas parolantos naskivas esan klaramente refusablas dentro la ikuso.
dentro la ikuso neutra, resultan una uorko de inportanteso fundamenta krear una listo otur seisas milas (6000) radikos semantikas sinplas, segon la konocata klasifikasiono de las radikos semantikas via kuatras grupos: morfemos, eis partikulos ou afiksos tre frekuentas (artikulo "la", sufikso "s" de pluralo, ecetera), leksemos fundamentas, eis radikos tre frekuentas kon signifo autonoma (parolos komo "manjar", "facila", "cielo", "ideo", ecetera), leksemos de frekuenteso media(parolos komo "koagulasiono", "meduso", "radiaktiva", ecetera) ei leksemos eskarsamente usatas (parolos komo "isa laponijo", "neutrino", "vektoro", "trockismo", "osteoporosiso", "volapuko", ecetera). la ultima grupo esan la grupo kon plus radikos, ma la listo otur seisas milas radikos semantikas sinplas devun kontenar, esencamente, radikos semantikas frekuentas ei semifrekuentas.
probablamente, las parolantos de la ikuso neutra kreon kuesta listo semantika basa pos eskarsas setimanos, segon la nukleo de altras euroklonos ei la filosofeso semantika inplicita dentro kuesta dialekto de la ikuso. pe las radikos de poka frekuenteso ono devun manajar kon kritero oportunista, kon adaptasiono ba la probabla interlokutanto ei kon profitasiono de la vokabularo ciencoteknika internaciona sur la afero espresata.
okto (8): noto finala.
ono posiblan ei diritan tradukar, adaptar, kopiar ou reformar kuesta teksto, konpletamente ou partamente, kon citasiono de la uorko orijina ou sin citasiono de la uorko orijina.
kuesta uorko esan una uorko kolektiva, resultato de la tasko fa multas parolantos de ikuso. la redakciono de la teksto esan fa isula alexandro xaviero kasanovo domingo; sua adreso de imeilo esan: trigrupo@... (trigrupo arobo yahoo punto es).
la ikuso tenan una nova listo interneta especifa: isa ikuso, kon adreso interneta
http://es.groups.yahoo.com/group/ikuso/
en isa interneto, meso nuovesma (septenbro) de la ano dua mila ei seisesma (2006).